Dossier Van der Heijdenlaan 90: bijna honderd jaar kindervoeten

Van christelijke bewaarschool tot kleuterschool tot kinderdagverblijf: het verhaal van een gebouw dat stiller getuigt dan het eruitziet.

Wie er tegenwoordig langs fietst of rijdt, ziet vooral een groot bord van een kinderopvang. Het gebouw erachter trekt weinig aandacht meer — al die jaren van verbouwingen, aanbouwen en nieuwe bewoners hebben de contouren van het origineel een beetje vervaagd. Toch zit er onder al die lagen een eigengereid bakstenen schooltje uit de jaren twintig, met de naam CHRISTELIJKE BEWAARSCHOOL ooit trots in de gevel gemetseld. En wat misschien wel het opvallendst is: op die plek aan de Van der Heijdenlaan zijn al kinderen naar binnen gestapt vanaf de dag dat de wijk er was. Bijna honderd jaar geleden. En ze lopen er nog steeds.

De wijk en de school worden tegelijk geboren

De wijk Patijnpark en vlakbij de school ook nog eens het project Patijndorp, is een mooi voorbeeld in Zeist van de Engelse tuindorpgedachte: brede lanen, veel groen, een dorps karakter. De wijk dankt haar naam aan burgemeester Johan Jacob Clotterbooke Patijn van Kloetinge, die in 1919 een hectare grond van zijn Huize Veldheim verkocht om de bouw mogelijk te maken. In de vroege jaren twintig verrezen hier de woningen, ontworpen door architecten als J.M. Paap o.a. voor woningbouwvereniging Boschwijck.

De straat die we nu kennen als de Van der Heijdenlaan kreeg haar naam op 19 december 1922, vernoemd naar Jan Marinus van der Heijden (1863–1913), die maar liefst vijfentwintig jaar gemeentesecretaris van Zeist was. Hij ligt begraven op de Oude Algemene Begraafplaats aan de Bergweg.

Uitsnede uit luchtfoto van Zeist ergens tussen 1936-1939. Links komt de Panweg van onder het beeld in (de v-splitsing met de Dijnselweg). Vlak voor de v-splitsing kun je rechts de Van der Heijdenlaan in. Het 4e gebouw is de school. Iets rechts ervan zie je het pleintje waar nu het piratenschip/voetbalkooi is. Van de Oldenbarneveldtlaan en Staatsliedenkwartier is geen sprake. De achtertuinen van de even nummers van de Burgemeester Patijnlaan lopen het bos in.
Bron: Fototechnische Dienst Luchtvaartafdeeling via NIMH Beeldbank.

Met de wijk groeide ook de behoefte aan onderwijs. Er kwamen lagere scholen zoals de Egelingeschool, de Ds. L. Adriaanseschool aan het Jacob van Lenneplein en er was behoefte aan een bewaarschool voor de allerkleinsten. De Vereeniging tot Stichting en Instandhouding van Christelijke Bewaarscholen op Gereformeerden Grondslag te Zeist nam het initiatief. Op 7 januari 1929 werd een obligatielening aangegaan om de bouw te financieren. Nog diezelfde zomer was het zover.

Een bewaarschool was de voorloper van wat wij nu een kleuterschool noemen: bedoeld voor kinderen van drie tot zes jaar, vaak werkend volgens de fröbelmethode van spelend leren. De naam werd pas in 1955 bij wet gewijzigd in kleuterschool, maar de beste scholen deden al die tijd veel meer dan alleen bewaren en hoeden.

Op 3 juli 1929 meldde de Nieuwe Utrechtsche Courant dat aanstaande vrijdagavond om zeven uur het schoolgebouw voor Christelijk Bewaarschoolonderwijs op Gereformeerden grondslag aan de Van der Heijdenlaan officieel in gebruik zou worden genomen, “in ’t bijzijn van genoodigden.”

Het gebouw stond er. De kleuters konden komen.

Een vliegende start

De inkt van de opening was nog niet droog of de school barstte bijna uit zijn voegen. Al in augustus 1929 berichtte het gereformeerde blad De Banier dat de pas opgerichte bewaarschool zich “reeds in veler belangstelling mag verheugen” . Het leerlingenaantal was zo snel gestegen dat er al een derde klas nodig was.

In maart 1930 organiseerde het schoolhoofd, mejuffrouw J.A. van Wichen, een tentoonstelling van door de kleuters zelf gemaakte voorwerpen. Ouders en belangstellenden kwamen in groten getale. De verkoop was, zo schreef de krant, “alleszins bevredigend”, de speciaal opgezette tafel kon al het kleuterwerk nauwelijks bevatten.

Rond 1933 was Van Wichen opgevolgd door mejuffrouw C.H. Muijs, die haar thuisadres had aan de Accacialaan 20 en die de school zou leiden door de bewogen jaren die volgden. De school telde dan al bijna honderd leerlingen, maar had een chronisch financieel tekort. Om dat gat te dichten organiseerde een comité van Zeistse dames elk jaar een bazar, meestal in de grote zaal van gebouw “Irene” aan de Slotlaan. De jaarlijkse opbrengst lag telkens rond de zeshonderd gulden; een bedrag dat, zoals de krant droogjes opmerkte, “bijzonder meevalt.” De bazars werden geopend door dominee, ds. A. Zwiep (van de Christelijke Gereformeerde Kerk aan de Bergweg), met gratis thee van de firma Van Nelle en gebak in het teken van de vliegende Uiver.

Eind jaren ’30: Groei, verbouwing en glazen dakramen

In mei 1936 was de toestand onhoudbaar geworden. De thans ongeveer acht jaar bestaande Christelijke Bewaarschool, schreef de Utrechtsche Courant, had bij het aantreden van het huidige schoolhoofd zo’n zeventig leerlingen gehad. Nu waren het er bijna honderd, en dat aantal zou zeker verder stijgen.

Het bestuur besloot tot uitbreiding en bedacht een slimme financieringsconstructie: de verkoop van bouwsteentjes voor vijf, tien en vijfentwintig cent aan de Zeister bevolking. Het initiatief sloeg aan. Ouders, buurtbewoners en vrienden van de school verbonden zich vrijwillig tot wekelijkse of maandelijkse bijdragen. “Een vaste kern van inkomsten,” stelde het bestuur tevreden vast.

Diverse artikelen van juni-aug 1936 over de verbouwing in augustus.

In de zomer van 1936 ging aannemer J. Busbroek aan de slag. Het was een ingrijpende verbouwing: het derde klaslokaal werd vergroot, aan de achterzijde werd zestig vierkante meter aangebouwd voor een nieuw speellokaal, er kwamen toiletten, een kleedkamer voor het personeel en een nieuw kantoor voor het schoolhoofd — dat eindelijk niet meer op de gang hoefde te zitten. De centrale verwarming werd aangelegd door firma D. Korstanje en Zn. De ramen van het speellokaal kregen glas in lood in rood en groen. De betonnen tegels bij de ingang waren nieuw.

Op 24 augustus 1936 berichtte de krant dat alles gereed was. “Wanneer straks de ongeveer tweehonderd kleuters op 1 september hun school wederom betreden, zullen de kinderoogen glinsteren van pret omdat alles zoo mooi en gezellig geworden is.”

Tweehonderd kleuters. Van de zeventig bij aanvang naar tweehonderd in zeven jaar en tegen december 1936 al 220 leerlingen, zo bleek uit een bericht over de kerstviering.

Juffrouw Muijs

De naam die door al deze jaren heen terugkomt is die van mejuffrouw C.H. Muijs. Ze woonde aan de Accacialaan 20, leidde de school, leidde kweekelingen op tot onderwijzeres (aanmelden bij “het hoofd der school, Mej. C.H. Muijs, aan de school v.d. Heijdenlaan 90”) en vierde zo haar successen als die van haar leerlingen mee. Zo slaagden in april 1936 de dames R. Bleijerveld en N. van Ooijen voor hun Fröbelakte, beiden opgeleid door Muijs zelf.

Dan, ergens in de loop van 1936, werd ze ziek. Waarnemend hoofd werd mejuffrouw Van Bruggen. In december van dat jaar kon de kerstviering niet in de Noorderkerk gehouden worden zoals anders, deels “in de omstandigheid dat het hoofd der school, Mej. C.H. Muijs, die telkenjare deze Kerstfeestviering leidde, sedert geruimen tijd ongesteld is.”

Maar in oktober 1937 was er groot nieuws. Op een donderdagmiddag trokken alle leerlingen, het waren er inmiddels zo’n 230, met opgezette gezichtjes en handjes vol bloemen richting school. Want zo klonk het “uit aller mondjes: Juffrouw Muijs is weer beter en nu is het feest van middag.” En inderdaad werd er op bescheiden wijze gevierd dat het schoolhoofd, na meer dan een jaar ziekte, haar werkzaamheden kon hervatten.

Kerstviering in december 1936 en terugkomst juffrouw Muijs in oktober 1937.

Het mocht niet lang duren. In april 1940, op de elfde jaarvergadering van de vereniging, voorgezeten door ds. W. Heerma, zag Muijs zich “wegens zeer langdurige ongesteldheid genoodzaakt ontslag te vragen.” Ze vertrok stil. Als opvolgster werd benoemd mejuffrouw Janson, voorheen verbonden aan de Prinses Julianaschool in Leiden.

Oorlogsjaren: bazars die niet doorgaan

Het jaar 1940 was in meer opzichten een keerpunt. De tijdsomstandigheden (lees: het begin van de Duitse bezetting) maakten de gebruikelijke bazar onmogelijk. De school rapporteerde een groot financieel tekort. Collectes in de Gereformeerde Kerken en de kerk van de Gereformeerde Gemeente moesten het gat dichten.

In november 1940 organiseerde het bestuur een speldjesdag: bloempjesverkoop op zaterdag 9 november, om een tekort van “omstreeks f 800,—” weg te werken. De oproep aan ouders en Zeistse inwoners was dringend, want de bazar was simpelweg “door de huidige tijdsomstandigheden niet meer mogelijk.”

Artikelen uit 1940 en 1941. Van links naar rechts de tekorten, jaarvergadering 1940, speldjesdag 1940 en de jaarvergadering 1941.

De jaarvergadering van mei 1941 toonde een veerkrachtig maar uitgeput bestuur. De gewijzigde subsidieregeling van de gemeente pakte nadelig uit, schoolgelden liepen terug, personeel moest tijdelijk worden ontslagen. Toch bleef de school draaien. Een anonieme weldoener schonk f 250. Het damescomité bracht f 260,50 bijeen. Het busjes-comité onder leiding van mevrouw Tap leverde f 201,41 op.

Jaren 50: Van bewaarschool naar kleuterschool

Na de oorlog keerde de rust terug, al hebben de krantenknipsels uit die jaren het zwijgen bewaard. Wat we weten: in mei 1955 riep het bestuur dat inmiddels uit voorzitter C.J. van der Ent en secretaris H. Th. Achterbergh bestond in dagblad Trouw de aandeelhouders van de obligatielening uit 1929 bijeen. Er moest een trustee benoemd worden. De lening liep blijkbaar nog steeds.

Wat ook opvalt in dat bericht uit 1955: de school heet er voor het eerst officieel “Chr. Kleuterschool.” Dat was geen toeval. In december van datzelfde jaar trad de Nederlandse Kleuteronderwijswet in werking, die de bewaarschool formeel omdoopte tot kleuterschool, het onderwijs professionaliseerde en de vergoeding door het rijk regelde. Het gebouw aan de Van der Heijdenlaan stapte mee.

Klassenfoto 1956 bij juffrouw Rietveld. Bron: Mieke Dijker de Rooij via Facebook.

1929-1979 reünie: 50-feest in eigen huis

In september 1979 verscheen in de Telegraaf een klein maar betekenisvol advertentieberichtje: REUNIE. Christelijke Kleuterschool v.d. Heijdenlaan 90, Zeist, bestaat 50 jaar. Op 5 oktober was er receptie van 19.30 tot 21.30 uur en natuurlijk in de school zelf.

Aankonding reünie in de Telegraaf van 22 september 1979.

Vijftig jaar. De school rekende zichzelf terug tot 1929, het jaar van de obligatielening en de officiële opening. Wie er die avond binnenstapte, had er als kleuter rondgelopen in de jaren dertig, veertig, vijftig of zestig. Misschien had juffrouw Muijs hun handjes vastgehouden. Misschien hadden ze als vierjarige gehuild omdat ze weg moest bij hun moeder, en als zesjarige trots een zelfversierd jubileumbordje meegekregen naar de Adriaanseschool.

foto: Aty van Veldhuijzen-De Jong (via Facebook)

Herinneringen anno nu

Wie anno nu op sociale media zoekt naar de school, stuit op een stroom herinneringen die voornamelijk uit de naoorlogse decennia stammen. Namen die steeds terugkomen: juffrouw Bergman(s) (of Berman en/of Berreman), juffrouw Schmidt, juffrouw Rietveld en juffrouw Wessels. En juf Hogenraad, die zo geliefd was dat de hele klas huilde toen ze ging trouwen en verhuizen en later nog als erehaag bij haar bruiloft stond. Een aantal citaten van Facebook:

“Juffrouw Berman klapte altijd in haar handen en dan in ganzenpas naar binnen. Waar blijft de tijd…”

“Mijn eerste schooldag begon al dat ik niet bij mijn buurmeisje Netty in de klas mocht. Ik bleef zo huilen dat even de houten schuifwand open mocht, waar ik haar kon zien.”

“Hier heb ik ook op school gezeten, begin jaren ’50. Ik vond het er verschrikkelijk. Waarschijnlijk heb ik dat geblokt.”

En ook dit, als bewijs dat niet iedere onderwijzeres een engel was: “Juf Bergmans heeft mijn zusje een keer in het gezicht gekrabd omdat ze een ander kindje had gekrabd. Toen mijn moeder dat hoorde, is ze verhaal gaan halen.” Het vervolgverhaal over wat die moeder deed is te goed om samen te vatten: lees het maar op Facebook.

Klassenfoto 1976/1977 – Juf Wessels (zittend links met hondje) & Juf Kamer (staand rechts).
Bron: Liesbeth Borgers-Bor via Facebook.

Een nieuw leven: nog steeds kinderen hun eerste stapjes

Tegen het einde van de twintigste eeuw liep het schooltijdperk ten einde. In 1989 adverteerde de Stichting Regionale Schoolbegeleidingsdienst Zuidoost Utrecht in Trouw met een vacature voor een schoolbegeleider. Als correspondentieadres stond Van der Heijdenlaan 90 vermeld. Het gebouw was inmiddels een ander soort onderwijsondersteunende functie ingevloeid.

Maar de kinderen kwamen terug. Op 19 augustus 2002 werd KDV Tovertuin opgericht aan het vertrouwde adres. Later onder de vlag van Stichting Kind & Co Ludens (vanaf 1 december 2006), en tegenwoordig bekend als Kinderdagverblijf De Tovertuin.

De kleuters zijn er nog. Ze zijn er eigenlijk nooit weg geweest.

Google Streetview 2009. Anno 2026 ziet het er nog nagenoeg hetzelfde uit.

Wat er overblijft

Wie nu langs de Van der Heijdenlaan rijdt, ziet een gebouw dat zijn leeftijd niet meteen verraadt. Maar de bakstenen zijn nog van 1929. De verhoudingen van de ramen, de positie van de ingang, het bescheiden maar zelfbewuste silhouet — het is er allemaal nog. Eronder en erboven zijn de lagen van bijna honderd jaar aangebracht: verbouwingen, nieuwe lokalen, andere namen op het bord.

Op 7 januari 1929 tekenden Zeistse burgers voor een obligatie om dit schooltje te bouwen. Op een vrijdagavond in juli van datzelfde jaar werden de genodigden binnengelaten voor de officiële opening. De eerste kleuters kwamen in de herfst. En sindsdien, door de crisisjaren, de oorlog, de naoorlogse babyboom, de pedagogische modes, de wetten die namen veranderden maar de kinderen lieten, zijn er op die plek elke ochtend kleine handjes in grote handen gelegd.

Dat is wat er overblijft, als je er even bij stilstaat.

Wie waren er actief op of rond de bewaarschool?

Uit de diverse krantenartikelen en andere bronnen de onderstaande, ongetwijfeld niet complete, lijst namen. Vul vooral aan. Ook als u foto’s, anekdotes of andere informatie heeft.

Schoolhoofden

Mej. J.A. van Wichen — Eerste bekende schoolhoofd. Leidde in maart 1930 een succesvolle tentoonstelling van kleuterwerk. Opgevolgd door mej. Muijs, vermoedelijk rond 1932–1933.
Mej. C.H. Muijs — Langst aantoonbare schoolhoofd. Woonde aan de Accacialaan 20. Leidde de school door de groeijaren en de verbouwing van 1936, leidde kweekelingen op en organiseerde de jaarlijkse kerstviering. Herhaaldelijk ziek, tijdelijk vervangen door mej. Van Bruggen. Keerde in oktober 1937 terug onder groot gejuich van de 230 leerlingen. Vroeg uiteindelijk in april 1940 ontslag wegens aanhoudende ziekte.
Mej. van Bruggen — Waarnemend schoolhoofd tijdens de langdurige ziekte van mej. Muijs (1936–1937). Bedacht het idee om vertrekkende leerlingen een zelfversierd jubileumbordje mee te geven als herinnering.
Mej. Janson — Opvolgster van mej. Muijs, benoemd april 1940. Was daarvoor verbonden aan de Prinses Julianaschool in Leiden.

Onderwijzeressen

Mej. Bergman(s) / Berman / Berreman — Onderwijzeres en later vermoedelijk hoofd, naoorlogse periode. De naam varieert in de Facebook-herinneringen maar het gaat vrijwel zeker om één persoon. Bekend om het in handen klappen en in ganzenpas naar binnen marcheren. Trouwde op latere leeftijd. Namen lopen door elkaar. Mogelijk twee juffen? Wie het weet mag het zeggen!
Mej. R. / M. / Pr. Bleijerveld — Onderwijzeres. Slaagde in april 1936 voor de Fröbelakte acte A, opgeleid door mej. Muijs. In mei 1939 geslaagd voor het theoretisch deel van de hoofdakte. Vertrok in 1940 als benoemd hoofd van de Chr. Bewaarschool te Amersfoort.
Mej. T. Frenkel — Tijdelijk onderwijzeres. Slaagde in april 1936 voor de hoofdakte fröbelonderwijs. Vertrok per 1 juli 1936 als benoemd hoofd van de nieuw te openen Chr. Bewaarschool te Tuindorp-Maartensdijk.
Juf Hogenraad — Onderwijzeres, naoorlogse periode. Zo geliefd dat de klas huilde toen ze ging trouwen en verhuizen — en als erehaag bij haar bruiloft stond.
Juf Kamer – Onderwijzeres in ieder geval eind jaren ’70.
N. van Ooijen — Wonend te Soesterberg. Slaagde in april 1936 samen met mej. Bleijerveld voor de Fröbelakte acte A, opgeleid door mej. Muijs.
Juf Rietveld — Onderwijzeres, naoorlogse periode. Genoemd in Facebook-herinneringen.
Juf Schmidt — Onderwijzeres, naoorlogse periode. Genoemd in Facebook-herinneringen.
Mej. Verduin — Onderwijzeres. Vertrok in 1940 om de leiding op zich te nemen van de Bewaarschool te Stellendam.
Juf Wessels — Onderwijzeres, naoorlogse periode. Had vaak hondje mee. Werkte samen met juf Bergman, genoemd in Facebook-herinneringen.

Bestuur van de Vereeniging

Ds. W. Heerma — Voorzitter, Chr. Geref. predikant te Zeist. Trad af op de jaarvergadering van 1940 wegens toenemende werkzaamheden door de mobilisatie.
A. de Graaf — Voorzitter van het schoolbestuur, sprak op de bazaropening in december 1937 en voorzat de jaarvergadering van 1941.
C.J. van der Ent — Voorzitter, vermeld in 1955 bij de oproeping van aandeelhouders van de obligatielening.
H. Th. Achterbergh — Secretaris, vermeld in 1955.
D. Geldof — Secretaris, gekozen op de jaarvergadering van 1941 met nagenoeg algemene stemmen.
C. Muijsson — Bestuurslid en later secretaris. Herkozen in 1937, trad in 1940 af wegens drukke werkzaamheden.
N. Renes — Penningmeester. Wilde in 1940 aftreden wegens hoge leeftijd.
K. Terpsma — Penningmeester, vermeld op de jaarvergadering van 1941.
G. de Bruijn — Bestuurslid, bedankte op de jaarvergadering van 1937.
C. de Bruin — Nieuw bestuurslid, gekozen 1941.
M. Groenewoud — Bestuurslid, gekozen in 1937 ter vervanging van G. de Bruijn.
A. de Hoed — Nieuw bestuurslid, gekozen 1941.
A. Versloot — Nieuw bestuurslid, gekozen 1941.
E. Wiggelinkhuizen — Nieuw bestuurslid, gekozen 1941.
B. Colenbrander — Nieuw bestuurslid, gekozen 1941.

Damescomité

Het comité organiseerde de jaarlijkse bazars en inzamelingen. Onderstaande namen komen uit de oproep van oktober 1933, tenzij anders vermeld.

Mevr. Bartlema — Prins Hendriklaan 14.
Mej. Bos — Lyceumlaan 4. Woonde ook de feestmiddag bij ter ere van de terugkeer van mej. Muijs in oktober 1937.
Mevr. Bijl — Joost van den Vondellaan 9. Aanwezig bij de feestmiddag oktober 1937.
Mevr. Boot — Steinlaan 74a.
Mevr. de Bruyn — Aristoteleslaan 23.
Mej. Dirksen — Platolaan 20.
Mevr. Gillebaard — Bergweg 92.
Mevr. Klüsener — Laan van Beek en Royen 6.
Mevr. van Rhijn — Krullelaan 26.
Mevr. Scheffer — Sanatorium (vermoedelijk het Zeister sanatorium).
Mevr. Spoelstra — Schaepmanlaan 101.
Mevr. Tap — Voorzitter van het busjes-comité. Bracht in 1941 een bedrag van f 201,41 bijeen voor de school.
Mej. van Toorn — Jac. van Lenneplaan 8.
Mevr. Zwiep — Bergweg 76. Vermoedelijk de echtgenote van ds. Zwiep.

Bronnen

Nieuwe Utrechtsche Courant, De Banier, Utrechtsche Courant, Provinciaal Utrechtsch Dagblad, Trouw, De Telegraaf (1929–1989) · Herinneringen gedeeld via Facebook · Gemeentelijk archief Zeist

Dit artikel is vast niet compleet. Het is de info die we hebben. Aanvullingen? redactie@dichterbijzeist.nl